Synonyms Meaning in Marathi | समानार्थी शब्द संपूर्ण माहिती

हिंदी विश्व की सबसे अधिक बोली जाने वाली भाषाओं में से एक है। यह भारत की राजभाषा है और देवनागरी लिपि में लिखी जाती है। हिंदी भाषा का साहित्य, संस्कृति और इतिहास बहुत समृद्ध है। इसमें शब्दों, उनके अर्थ, समानार्थी शब्द और मुहावरों का बड़ा भंडार है, जो भाषा को प्रभावशाली और सुंदर बनाता है। हिंदी सीखने से पढ़ने, लिखने और बोलने की क्षमता बढ़ती है और दैनिक जीवन, शिक्षा तथा प्रतियोगी परीक्षाओं में बहुत सहायता मिलती है.

Synonyms म्हणजे काय? (What are Synonyms in Marathi?)

Synonyms meaning in Marathi: ज्या शब्दांचा अर्थ एकसारखा किंवा जवळपास सारखा असतो त्यांना समानार्थी शब्द किंवा पर्यायवाची शब्द असे म्हणतात. मराठीत याला प्रतिशब्द असेही म्हणतात.

सोप्या भाषेत सांगायचे तर: जेव्हा दोन किंवा अधिक शब्दांचा अर्थ समान असतो, तेव्हा त्यांना समानार्थी शब्द म्हणतात.

उदाहरण (Examples):

• सूर्य = रवी, भास्कर, दिनकर, दिवाकर, भानू (सर्व शब्दांचा अर्थ ‘सूर्य’)
• पाणी = जल, नीर, उदक, वारी, सलील (सर्व शब्दांचा अर्थ ‘पाणी’)
• घर = सदन, भवन, गृह, निवास, आलय (सर्व शब्दांचा अर्थ ‘घर’)

समानार्थी शब्द का महत्वाचे आहेत? (Why are Synonyms Important?)

1. भाषा समृद्ध बनवतात

समानार्थी शब्द वापरल्याने तुमची भाषा अधिक समृद्ध आणि प्रभावी बनते. एकच शब्द वारंवार वापरण्याऐवजी वेगवेगळे समानार्थी शब्द वापरल्यास बोलणे आणि लिखाण अधिक आकर्षक होते.

2. स्पर्धा परीक्षांसाठी आवश्यक

MPSC, Banking, Railway, Police Bharti, Talathi Bharti यासारख्या सर्व स्पर्धा परीक्षांमध्ये मराठी व्याकरण भागात समानार्थी शब्द विचारले जातात.

3. लेखन कौशल्य सुधारतात

निबंध, पत्र, अहवाल लिहिताना समानार्थी शब्दांचा योग्य वापर केल्यास तुमचे लेखन व्यावसायिक दिसते.

4. शब्दसंग्रह वाढवतात

नियमित समानार्थी शब्द शिकल्यास तुमचा शब्दसंग्रह (vocabulary) वाढतो आणि तुम्ही अधिक प्रभावीपणे संवाद साधू शकता.

समानार्थी शब्द vs विरुद्धार्थी शब्द (Synonyms vs Antonyms)

बरेच विद्यार्थी समानार्थी आणि विरुद्धार्थी शब्दात गोंधळून जातात. चला फरक समजून घेऊया:

700+ Synonyms Words in Marathi | समानार्थी शब्द यादी

अ ते ज्ञ – वर्णक्रमानुसार समानार्थी शब्द

अ वर्णाचे समानार्थी शब्द

1. अग्नी = आग, अनल, पावक, विस्तव, वन्ही
2. अचल = स्थिर, पर्वत, शांत, अढळ
3. अंधार = तिमिर, काळोख, तम
4. अमृत = पियूष, सुधा, संजीवनी
5. अश्व = घोडा, हय, तुरग, वाजी, वारू
6. असुर = राक्षस, दैत्य, दानव
7. अनल = अग्नी, आग, पावक
8. अर्जुन = पार्थ, धनंजय, फाल्गुन, कृष्णसखा
9. अरण्य = रान, वन, कानन, विपिन
10. अही = सर्प, साप, भुजंग, व्याल, उरग

आ वर्णाचे समानार्थी शब्द

11. आकाश = गगन, नभ, अंबर, व्योम, ख, आभाळ, अंतरिक्ष
12. आई = माता, जननी, माऊली, माय, मातोश्री, जन्मदात्री
13. आनंद = हर्ष, मोद, तोष, प्रमोद, संतोष
14. आरसा = दर्पण, प्रतिबिंब
15. आयुष्य = जीवन, आयुर्वेदन

इ-ई वर्णाचे समानार्थी शब्द

16. इंद्र = देवेंद्र, सुरेंद्र, शक्र, पुरंदर, वज्रपाणी, सहस्रक्ष
17. इच्छा = लालसा, कामना, आकांक्षा, वासना
18. इहलोक = मृत्यूलोक, पृथ्वीलोक
19. ईश्वर = देव, भगवान, परमेश्वर, प्रभू

उ-ऊ वर्णाचे समानार्थी शब्द

20. उदर = पोट, जठर
21. उपवन = बगीचा, बाग, उद्यान, वाटिका
22. उदक = पाणी, जल, नीर
23. ऊर्जा = शक्ती, सामर्थ्य, ताकद

ऋ वर्णाचे समानार्थी शब्द

24. ऋषी = मुनी, साधू, तपस्वी, संन्यासी
25. ऋतू = हंगाम, सुगी

ए-ऐ वर्णाचे समानार्थी शब्द

26. एकाग्रता = एकातानता, लक्ष केंद्रित
27. ऐट = रुबाब, दिमाख

ओ-औ वर्णाचे समानार्थी शब्द

28. ओज = तेज, तेजस्वीपणा
29. औषध = औषधी, वैद्यक, दवा

क वर्णाचे समानार्थी शब्द (200+ शब्द)

30. कमळ = पंकज, अंबुज, राजीव, पुष्कर, पद्म, सरोज, नीरज, अब्ज
31. कपाळ = भाल, ललाट, निधळ, निटील
32. कावळा = काक, वायस, एकाक्ष
33. कान = कर्ण, श्रवण, श्रोत्र
34. काळोख = अंधार, तिमिर, तम
35. किरण = कर, अंशु, रश्मी, प्रभा
36. किल्ला = गड, दुर्ग, तट
37. कुटी = झोपडी, कुटीर
38. कृपण = कंजूष, चिकू
39. कृश = दुबळा, हडकूळा
40. खडक = दगड, पाषाण, शिला

ग वर्णाचे समानार्थी शब्द (150+ शब्द)

41. गणपती = गजानन, वक्रतुंड, लंबोदर, गजमुख, विघनहर्ता, विनायक, गणेश, हेरंब
42. गंगा = जान्हवी, भागीरथी, देवनदी
43. गरुड = खगेंद्र, द्विजराज, वैनतेय, सुपर्ण
44. गाय = धेनु, गो, गोमाता
45. गवई = गायक, गवैया
46. गृह = घर, सदन, भवन, निवास
47. गोष्ट = कथा, कहाणी
48. गौरव = सन्मान, सत्कार
49. गंध = वास, परिमळ, सुगंध
50. घोडा = हय, तुरग, वाजी, वारू, अश्व

च वर्णाचे समानार्थी शब्द

51. चंद्र = इंदु, शशी, विधू, सोम, हिमांशू, निशाकर, राजेश
52. चांदणे = चंद्रिका, कौमुदी, ज्योत्स्ना
53. चेहरा = तोंड, मुख, वदन, आनन
54. चक्र = चाक, चक्करी
55. चारू = मोहक, आकर्षक

ज वर्णाचे समानार्थी शब्द

56. जमीन = भूमी, भु, धरा, धरती
57. जल = पाणी, नीर, उदक, वारी, सलील
58. झाड = वृक्ष, तरु, पादप, दृम
59. जंगल = रान, वन, अरण्य
60. जीव = प्राण, आत्मा

ड वर्णाचे समानार्थी शब्द

61. डोके = शीर, मस्तक, मुर्धा, शीर्ष, माथा
62. डोळा = नयन, लोचन, नेत्र, अक्ष
63. ढग = जलद, अंबुद, पयोधर, मेघ
64. डोंगर = पर्वत, अचल, गिरी, शैल

त वर्णाचे समानार्थी शब्द

65. तलवार = खडग, असी, कृपाण
66. तलाव = तटाक, तडाग, सरोवर
67. तोंड = वदन, मुख, आनन
68. तारे = नक्षत्र, तारका
69. तरुण = युवक, जवान, तरूण
70. तृण = गवत, तण

द वर्णाचे समानार्थी शब्द

71. दिवस = वार, वासर, दिन, अह
72. देऊळ = मंदिर, देवालय, राऊळ
73. देव = सूर, ईश्वर, अमर, निर्जर
74. दूध = दुग्ध, पय, क्षीर
75. दास = चाकर, नोकर, सेवक
76. दानव = राक्षस, दैत्य, असुर
77. दागिना = अलंकार, भूषण, दागदागिने
78. दीन = गरीब, दरिद्री
79. दुनिया = जग, संसार, विश्व
80. दर्पण = आरसा, प्रतिबिंब

न वर्णाचे समानार्थी शब्द

81. नदी = सरिता, तटिनी, प्रवाहिनी
82. नमस्कार = वंदन, नमन, प्रणाम, अभिवादन
83. नवरा = पती, वल्लभ, भर्तार, धव, कांत
84. नोकर = चाकर, सेवक, दास
85. नगर = शहर, पुरी, पूर
86. नारळ = श्रीफळ, नारियल
87. नृप = राजा, भूप, नरेश, भूपती
88. नेता = पुढारी, नायक, अग्रणी

प वर्णाचे समानार्थी शब्द

89. पत्नी = भार्या, बायको, कलत्र, अर्धांगी, कांता, दारा, जाया
90. पराक्रम = शौर्य, प्रताप, विक्रम, पौरुष
91. पर्वत = अचल, नग, अद्री, शैल, गिरी, डोंगर
92. पक्षी = खग, विहग, द्विज, पाखरू
93. पाणी = जल, अंबु, पय, नीर, तोय, उदक, सलील, वारी
94. पान = पल्लव, पर्ण, पत्र
95. पाय = पद, पाद, चरण
96. पुढारी = नेता, नायक, अग्रणी
97. पुरुष = नर, मर्द, मानव
98. पृथ्वी = धरती, धरणी, वसुंधरा, धरित्री, भूमी, मही, क्षमा, धरा
99. पोपट = शुक्र, राघू, रावा, किर
100. प्रवीण = निपुण, कुशल, हुशार, पटाईत, तरबेज

फ वर्णाचे समानार्थी शब्द

101. फुल = पुष्प, सुमन, कुसुम, सुम, प्रसून
102. फळ = फळफळ, प्रसून

ब वर्णाचे समानार्थी शब्द

103. बळ = शक्ती, जोर, सामर्थ्य, ताकद
104. बाग = बगीचा, उद्यान, उपवन, वाटिका
105. बाण = शर, तिर, सायक, बान
106. बाप = पिता, वडील, तात, जनक, जन्मदाता
107. बिकट = कठीण, अवघड
108. ब्रह्मदेव = ब्रह्मा, चतुरानन, कमलासन, विरंची, विधी
109. ब्राह्मण = द्विज, विप्र, भूदेव
110. बेडूक = मंडूक, दर्दुर
111. भरभराट = उत्कर्ष, प्रगती, समृद्धी
112. भाऊ = भ्राता, बंधू, सहोदर
113. भांडण = कलह, झगडा, कज्जा, तंटा
114. भुंगा = भ्रमर, अली, मधूप, मिलिंद, मधुकर
115. भूजंग = सर्प, साप, अहि

म वर्णाचे समानार्थी शब्द

116. माणूस = मनुष्य, मनुज, मानव, नर
117. मासा = मिन, मत्स्य, मच्छ
118. मित्र = स्नेही, सखा, दोस्त, सोबती, मैत्रीण
119. मुनी = ऋषी, साधू, तपस्वी
120. मुलगा = सूत, तनय, आत्मज, पुत्र, नंदन, तनुज
121. मुलगी = सुता, तनया, कन्या, दुहीता, नंदिनी
122. महा = महान, मोठा, विशाल
123. मंदिर = देवालय, देऊळ, राऊळ
124. मार्ग = रस्ता, पथ, वाट, पंथ, मार्गा
125. मयूर = मोर, नीलकंठ

य वर्णाचे समानार्थी शब्द

126. यज्ञ = मख, याग, होम, हवन
127. युद्ध = लढाई, संग्राम, समर, संगर, रण, झुंज
128. युवती = तरुणी, कन्या
129. यातना = वेदना, दुःख, पीडा

र वर्णाचे समानार्थी शब्द

130. रस्ता = मार्ग, पथ, वाट, पंथ
131. राग = संताप, क्रोध, रोष, कोप
132. राजा = भूपती, नृप, नरेश, नरेंद्र, भूपाल, नृपती, भूमिपाल
133. रात्र = रजनी, यामिनी, निशा, रात्री
134. रुक्ष = कोरडे, निरस
135. रोष = राग, क्रोध

ल वर्णाचे समानार्थी शब्द

136. लक्ष्मी = श्री, रमा, कमला, इंदिरा, पद्मा
137. लघुता = लहानपणा, कमीपणा
138. लढा = युद्ध, संघर्ष, झगडा
139. लाज = शरम, लज्जा
140. लावण्य = सौंदर्य, रूप

व वर्णाचे समानार्थी शब्द

141. वल्लरी = वेल, लता
142. वस्त्र = वसना, अंबर, पट, कपडा
143. वाघ = व्याघ्र, शार्दूल
144. वानर = मर्कट, कपी
145. वारा = वायु, अनिल, मारुत, समीर, पवन
146. विहार = क्रीडा, सहल, भ्रमण
147. विष्णू = श्रीपती, नारायण, माधव, गोविंद, केशव
148. वीज = चपला, तडित, बिजली, विद्युत, सौदामिनी
149. वेदना = यातना, पीडा, दुःख, व्यथा

श वर्णाचे समानार्थी शब्द

150. शंकर = महेश, महादेव, शिव, शंभू, रुद्र, नीलकंठ
151. शक्ती = बळ, सामर्थ्य, ताकद, जोर
152. शेष = अनंत, वासुकी
153. शेतकरी = कृषक, शेतमजूर
154. शाळा = विद्यालय, पाठशाळा

स वर्णाचे समानार्थी शब्द

155. समुद्र = सागर, सिंधू, अर्णव, अंबुधी, जलधी, पयोधी, रत्नाकर
156. साप = सर्प, उरग, भुजंग, व्याल
157. सकल = सर्व, समस्त, अखिल, निखिल
158. सिंह = केसरी, पंचानन, मृगेंद्र, वनराज
159. सीमा = मर्यादा, हद्द, वेस
160. स्त्री = अबला, महिला, ललना, वनिता, नारी, अंगना
161. सुंदर = सुरेख, रम्य, रमणीय, ललित, मनोहर
162. सूर्य = रवी, भास्कर, आदित्य, भानू, दिनकर, दिवाकर, सविता
163. सेनापती = सेनानी, सेनानायक
164. सोने = सुवर्ण, कनक, कांचन, हिरण्य, हेम
165. स्वेद = घाम, धर्म

ह वर्णाचे समानार्थी शब्द

166. हत्ती = गज, कुंजर, वारण, हस्ती
167. हरीण = मृग, कुरंग, सारंग
168. हात = हस्त, कर, पाणी, भुजा, बाहू
169. हिम = बर्फ, तुषार
170. हिंमत = धैर्य, साहस, धाडस
171. होडी = नाव, नौका, तर
172. हुशार = चतुर, चाणाक्ष, बुद्धिमान

क्ष वर्णाचे समानार्थी शब्द

173. क्षत = जखम, व्रण, इजा
174. क्षमा = माफी, दया
175. क्षय = झीज, ऱ्हास, नाश
176. क्षीण = अशक्त, कृश
177. क्षीर = दूध, दुग्ध
178. क्षुधा = भूक, उपाशी
179. क्षेम = कल्याण, हित, कुशल

ज्ञ वर्णाचे समानार्थी शब्द

180. ज्ञान = विद्या, बुद्धी, ज्ञप्ती
181. ज्ञानी = विद्वान, पंडित, सुज्ञ

निसर्ग संबंधित समानार्थी शब्द (Nature Related Synonyms)

जलाशय (Water Bodies):

• नदी = सरिता, तटिनी, प्रवाहिनी
• समुद्र = सागर, सिंधू, रत्नाकर, जलनिधी
• तलाव = तडाग, सरोवर, तटाक
• झरा = निर्झर, प्रपात

आकाश (Sky):

• आकाश = गगन, नभ, अंबर, व्योम
• वारा = वायु, पवन, अनिल, मारुत
• ढग = मेघ, जलद, पयोद, अंबुद
• चंद्र = सोम, शशी, इंदु, निशाकर

वनस्पती (Plants):

• झाड = वृक्ष, तरु, पादप
• फुल = पुष्प, सुमन, कुसुम
• फळ = फळफळ, प्रसून
• पान = पर्ण, पत्र, पल्लव

स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्वाचे समानार्थी शब्द

MPSC साठी Top 100 Synonyms:

1. अग्नी – अनल, पावक, वन्ही
2. आकाश – गगन, व्योम, नभ
3. इंद्र – देवेंद्र, सुरेंद्र, शक्र
4. उदक – जल, पाणी, नीर
5. कमळ – पंकज, राजीव, सरोज
6. गाय – धेनु, गो, गोमाता
7. चंद्र – सोम, शशी, इंदु
8. जमीन – भूमी, धरा, धरती
9. नदी – सरिता, तटिनी
10. पाणी – जल, नीर, उदक
11. मार्ग – रस्ता, पथ, वाट
12. युद्ध – संग्राम, समर, रण
13. राजा – नृप, नरेश, भूप
14. विष्णू – नारायण, माधव, केशव
15. सूर्य – रवी, भास्कर, दिनकर

Police Bharti साठी Important Synonyms:

• हिंमत = धैर्य, साहस, धाडस
• न्याय = इन्साफ, याय्यता
• कायदा = विधी, नियम
• शासन = सरकार, राज्य
• सुरक्षा = संरक्षण, बचाव
• गुन्हा = अपराध, दोष
• तपास = छडा, चौकशी

Talathi Bharti साठी Important Synonyms:

• जमीन = भूमी, धरा, भु
• शेत = क्षेत्र, जमीन
• गाव = ग्राम, खेडे
• नोंद = रजिस्टर, नोंदणी
• महसूल = कर, शुल्क

समानार्थी शब्द कसे लक्षात ठेवावे? (How to Remember Synonyms)

1. गटात शिका (Learn in Groups)

समान विषयाचे शब्द एकत्र शिकत राहा. उदाहरणार्थ:

• पाणी संबंधित: जल, नीर, उदक, वारी, सलील
• सूर्य संबंधित: रवी, भास्कर, दिनकर, भानू

2. रोज 10 नवीन शब्द (Daily 10 New Words)

दररोज फक्त 10 नवीन समानार्थी शब्द शिका. एका महिन्यात तुम्हाला 300 शब्द येतील!

3. वाक्यात वापरा (Use in Sentences)

शब्द शिकल्यानंतर त्याचा वाक्यात वापर करा:

• सूर्य उगवला = रवी उगवला
• पाणी आणा = जल आणा

4. फ्लॅशकार्ड बनवा (Make Flashcards)

एका बाजूला मूळ शब्द आणि दुसऱ्या बाजूला समानार्थी शब्द लिहा.

5. नियमित सराव (Regular Practice)

आठवड्यातून एकदा स्वतःची चाचणी घ्या.

परीक्षेत विचारले जाणारे प्रश्न (Exam Pattern Questions)

प्रकार 1: रिकाम्या जागा भरा

प्रश्न: सूर्याचा समानार्थी शब्द _______ आहे.
उत्तर: रवी / भास्कर / दिनकर

प्रकार 2: योग्य पर्याय निवडा

प्रश्न: ‘पाणी’ या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
(अ) वारी (ब) वायु (क) वसना (ड) वारू
उत्तर: (अ) वारी

प्रकार 3: जोड्या जुळवा

स्तंभ A          स्तंभ B
1. सूर्य         अ) शशी
2. चंद्र         ब) नीर
3. पाणी         क) रवी

उत्तर: 1-क, 2-अ, 3-ब

सामान्य चुका (Common Mistakes to Avoid)

चूक 1: समानार्थी आणि विरुद्धार्थी गोंधळ

❌ चूक: मोठा – लहान (हे समानार्थी नाहीत)
✅ बरोबर: मोठा – विशाल, प्रचंड (हे समानार्थी आहेत)

चूक 2: संदर्भ न पाहता वापर

काही शब्दांचे एकापेक्षा जास्त अर्थ असतात:

• पत्र = पान (झाडाचे) किंवा पत्र (पत्रव्यवहार)
• चूक 3: प्रादेशिक शब्दांचा गोंधळ

काही शब्द फक्त ठराविक प्रदेशात वापरले जातात. परीक्षेत मानक मराठी शब्द वापरा.

अधिक सराव साठी संसाधने (Resources for More Practice)

पुस्तके (Books):

1. मराठी व्याकरण – लेखक: वामन शिवराम आपटे
2. समानार्थी शब्द संग्रह – प्रा. रा. म. धोंगडे
3. MPSC मराठी व्याकरण – विविध प्रकाशक

ऑनलाइन संसाधने:

• मराठी शब्दकोश वेबसाइट्स
• YouTube मराठी व्याकरण चॅनेल
• स्पर्धा परीक्षा मोबाइल अॅप्स

सराव पद्धत:

• दररोज 15-20 मिनिटे सराव
• आठवड्यातून एक मॉक टेस्ट
• चुकलेले शब्द नोटबुकमध्ये लिहा

विशेष टिप्स (Special Tips for Competitive Exams)

MPSC परीक्षेसाठी:

• मराठी साहित्यातील प्रसिद्ध कवींचे समानार्थी शब्द शिका
• संस्कृत मूळ शब्दांवर लक्ष द्या
• ऐतिहासिक संदर्भातील शब्द महत्वाचे

Police/Talathi परीक्षेसाठी:

• सामान्य दैनंदिन जीवनातील शब्द पहिले
• कार्यालयीन भाषेतील शब्द शिका
• गावकरी/ग्रामीण शब्दसंपत्ती महत्वाची

Banking परीक्षेसाठी:

• व्यावसायिक शब्दसंपत्ती
• औपचारिक भाषेतील समानार्थी शब्द
• आर्थिक संदर्भातील शब्द

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

निष्कर्ष (Conclusion)

समानार्थी शब्द हे मराठी भाषेचे सौंदर्य आहेत. या शब्दांचा योग्य वापर केल्यास तुमची भाषा समृद्ध होते आणि स्पर्धा परीक्षांमध्ये चांगले गुण मिळवता येतात.

या लेखात आम्ही 700+ समानार्थी शब्द तुमच्यासोबत शेअर केले आहेत. नियमित सराव केल्यास हे सर्व शब्द तुम्हाला सहजपणे लक्षात राहतील.